अंगठ्याच्या एका ‘क्लिक’ने पेटतेय शहर! ना काडीपेटी, ना पेट्रोल… तरीही सोशल मीडियावरील ‘फेक न्यूज’ची ठिणगी लावतेय समाजात आग; अफवांच्या काळ्या फॅक्टरीचा थरकाप उडवणारा पर्दाफाश!
विशेष क्राईम व इन्व्हेस्टिगेशन रिपोर्ट | पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क
दुपारची शांत वेळ आहे… एका गावातून एक अनोळखी, फाटक्या कपड्यांतला गरीब पांथस्थ किंवा मानसिकदृष्ट्या आजारी असलेला माणूस तहानेने व्याकूळ होऊन रस्त्यावरून चालला आहे. तो तिथे खेळणाऱ्या एका लहान मुलाजवळ जातो आणि पिण्यासाठी पाणी मागतो. इतक्यात कोपऱ्यावर उभा असलेला एक तरुण आपल्या खिशातून स्मार्टफोन काढतो, त्या अनोळखी माणसाचा फोटो टिपतो आणि कोणतीही खातरजमा न करता गावाच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपवर टाकतो—“सावधान! आपल्या भागात लहान मुले पळवणारी टोळी (किडनॅपर्स) फिरत आहे, हाच तो माणूस!”
अवघ्या पाच मिनिटांत तो मेसेज एका ग्रुपवरून पन्नास ग्रुपवर जातो. दहाव्या मिनिटाला गावातल्या चौकात दोनशे लोकांचा संतप्त जमाव काठ्या आणि दगड घेऊन गोळा होतो! तो गरीब माणूस हात जोडून विनवणी करत राहतो, पण जमावाच्या कानावर काहीच पडत नाही. पोलीस घटनास्थळी पोहोचेपर्यंत त्या निष्पाप माणसाला ठेचून मारले जाते! संध्याकाळी पोलीस तपासात समोर येते की तो माणूस चोर नव्हता, तर स्वतःच्याच घराचा पत्ता विसरलेला एक निरपराध वाटसरू होता… पण तोपर्यंत एका खोट्या मेसेजने एका निष्पाप जीवाचा बळी घेतलेला असतो!
दुसरे दृश्य—रात्रीचे अकरा वाजले आहेत. शांत असलेल्या एका शहरात अचानक पाच वर्षांपूर्वीचा, कुठल्यातरी दुसऱ्याच देशातील मारहाणीचा एक जुना व्हिडिओ एका ठराविक जाती-धर्माचे नाव जोडून व्हायरल केला जातो. “बघा, आपल्या लोकांवर कसा अन्याय होतोय!” अशी भडक ओळ त्याखाली लिहिली जाते. पाहता पाहता दोन समाज समोरासमोर येतात, दगडफेक सुरू होते, गाड्या आणि दुकाने पेटवली जातात, शहरात संचारबंदी (Curfew) लागते!
हा कोणत्याही चित्रपटाचा सीन नाही; तर आजच्या डिजिटल युगात भारताच्या सामाजिक सलोख्याला आणि कायदा-सुव्यवस्थेला सर्वात मोठे ग्रहण लावणाऱ्या ‘फेक न्यूज (Fake News) आणि सोशल मीडियावरील अफवांचे’ हे अंगावर काटा आणणारे वास्तव आहे! आज ‘पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क’ या अदृश्य डिजिटल दहशतवादाच्या मुळाशी जाऊन त्याचे संपूर्ण सत्य तुमच्यासमोर मांडत आहे.
बंदुकीच्या गोळीपेक्षाही वेगवान आणि घातक ठरतेय ‘फॉरवर्ड’चे (Forward) बटण!
पूर्वीच्या काळी एखादी अफवा पसरण्यासाठी काही दिवस लागायचे आणि तोपर्यंत सत्य लोकांसमोर यायचे. पण आज प्रत्येकाच्या हातात स्मार्टफोन आणि स्वस्त इंटरनेट आहे. त्यामुळे सत्याने घराचा उंबरठा ओलांडण्यापूर्वीच ‘फेक न्यूज’ संपूर्ण देशाला दहा वेळा प्रदक्षिणा घालून येते!
सोशल मीडिया हे माहितीच्या देवाणघेवाणीचे एक उत्तम माध्यम होते; पण आज काही समाजकंटकांनी व्हॉट्सॲप (WhatsApp), फेसबुक (Facebook), इंस्टाग्राम (Instagram) आणि यूट्यूबला (YouTube) अफवा पसरवण्याचे शस्त्र बनवले आहे:
जुन्या व्हिडिओंचा नवा खेळ: तीन-चार वर्षांपूर्वी घडलेल्या एखाद्या अपघाताचा किंवा गुन्ह्याचा व्हिडिओ आज आपल्याच जिल्ह्यात घडल्याचे भासवून दहशत पसरवली जाते.
एडिटेड फोटो आणि एआय (AI) आवाज: तंत्रज्ञानाचा गैरवापर करून राजकीय नेते, पोलीस अधिकारी किंवा सामाजिक कार्यकर्त्यांचे फोटो मॉर्फ (Morph) करून त्यांनी कधीही न बोललेली विधाने त्यांच्या नावावर खपवली जातात.
आरोग्य आणि आर्थिक अफवा: कधी मीठ किंवा पेट्रोल संपणार असल्याची अफवा पसरवून बाजारपेठेत गोंधळ उडवला जातो, तर कधी बँक बुडणार असल्याच्या खोट्या बातम्या पसरवून सर्वसामान्यांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण केले जाते.
जमावाकडून हत्या (Mob Lynching) ते जातीय दंगली : कायदा-सुव्यवस्थेसमोरचे सर्वात मोठे संकट!
एका अफवेची किंमत संपूर्ण समाजाला आणि पोलीस यंत्रणेला कशी मोजावी लागते, याचा विचार कधी आपण केला आहे का?
जेव्हा सोशल मीडियावर एखादी आक्षेपार्ह पोस्ट किंवा अफवा व्हायरल होते, तेव्हा अवघ्या काही तासांत शहराचे जनजीवन विस्कळीत होते. ज्या पोलिसांनी गंभीर गुन्ह्यांचा तपास करायचा असतो, सायबर चोरांना पकडायचे असते किंवा महिलांच्या सुरक्षेसाठी गस्त घालायची असते; त्या संपूर्ण पोलीस दलाला अफवांमुळे भडकलेल्या दंगली शांत करण्यासाठी रस्त्यावर उतरावे लागते!
निरपराधांचे बळी: मुले पळवणारी टोळी किंवा चोर असल्याच्या निव्वळ संशयावरून आजवर देशात अनेक निरपराध भिक्षेकरी, फेरीवाले आणि प्रवाशांची जमावाकडून निर्घृण हत्या (Mob Lynching) झाली आहे.
व्यापाऱ्यांचे व सर्वसामान्यांचे कंबरडे मोडते: एका अफवेमुळे शहरात दंगल किंवा बंद पुकारला गेला, की हातावर पोट असणाऱ्या मजुराची चूल बंद पडते, छोट्या व्यावसायिकांची दुकाने जाळली जातात आणि कोट्यवधी रुपयांच्या सार्वजनिक मालमत्तेची राखरांगोळी होते.
विद्यार्थ्यांचे आणि तरुणांचे आयुष्य उद्ध्वस्त: भडकाऊ पोस्टच्या आहारी जाऊन अनेक तरुण रस्त्यावर उतरून दगडफेक करतात. नंतर सीसीटीव्ही फुटेजच्या आधारे जेव्हा पोलीस कारवाई करतात, तेव्हा या तरुणांवर गंभीर गुन्हे दाखल होतात आणि त्यांचे संपूर्ण करिअर व आयुष्य कायमचे अंधारात जाते!
कोण चालवतंय ही ‘अफवांची फॅक्टरी’? यामागे जबाबदार कोण?
सोशल मीडियावर फिरणारा प्रत्येक खोटा मेसेज हा काही आपोआप तयार होत नाही. त्यामागे एक सुनियोजित षड्यंत्र आणि काही विकृत चेहरे काम करत असतात:
दंगली भडकवून राजकीय पोळी भाजणारे सूत्रधार: समाजात जाती-धर्मात भांडणे लावून, दोन गटांत तेढ निर्माण करून स्वतःचे राजकीय अस्तित्व टिकवणारे काही समाजकंटक मुद्दामहून आक्षेपार्ह पोस्ट आणि खोटे व्हिडिओ तयार करून व्हायरल करतात.
लाईक्स, व्ह्यूज आणि पैशांसाठी हपापलेले ‘कंटेंट क्रिएटर्स’: कोणतीही पत्रकारितेची नीतिमत्ता नसलेले काही स्वयंघोषित युट्यूबर्स आणि पेज ॲडमिन्स फक्त आपले व्ह्यूज आणि फॉलोअर्स वाढवण्यासाठी अत्यंत खालच्या पातळीचे, भडक आणि खोटे थंबनेल्स (Thumbnails) वापरून लोकांची दिशाभूल करतात.
देशविरोधी शक्तींचे ‘माईंड गेम’ (Psychological Warfare): भारतातील अंतर्गत शांतता भंग करण्यासाठी आणि लोकांचा आपल्याच पोलीस व न्यायव्यवस्थेवरील विश्वास उडवण्यासाठी सीमेपलीकडील शत्रू राष्ट्रांकडून हजारो बनावट सोशल मीडिया अकाउंट्सद्वारे (Bots) फेक न्यूजचा मारा केला जातो.
खात्री न करता मेसेज पुढे ढकलणारे ‘अतिउत्साही’ नागरिक: या गुन्ह्यात सर्वात मोठा वाटा असतो तो म्हणजे—“मला मेसेज आला म्हणून मी पुढे पाठवला” म्हणणाऱ्या बेजबाबदार नागरिकांचा! कोणतीही शहानिशा न करता ‘फॉरवर्ड’चे बटण दाबणारा प्रत्येक हात हा समाजात आग लावण्यास तितकाच जबाबदार आहे.
सावधान! सायबर पोलिसांचा ‘तिसरा डोळा’ तुमच्यावर आहे; ग्रुप ॲडमिनही जाणार तुरुंगात!
”मी फक्त दुसऱ्याचा मेसेज फॉरवर्ड केला किंवा स्टेटस ठेवला, मला काय होणार?” या भ्रमात कोणीही राहू नये! आता महाराष्ट्र पोलीस आणि सायबर सेलचे ‘सोशल मीडिया मॉनिटरिंग सेल’ (Social Media Lab) २४ तास प्रत्येक व्हॉट्सॲप ग्रुप, फेसबुक पेज आणि इंस्टाग्रामवर बारीक लक्ष ठेवून आहेत.
भारतीय न्याय संहिता (BNS) आणि माहिती तंत्रज्ञान कायद्यान्वये (IT Act):
मूळ मेसेज तयार करणारा, तो फॉरवर्ड करणारा आणि त्यावर भडकाऊ कमेंट करणारा—हे तिघेही समान गुन्हेगार मानले जातात.
जर एखाद्या व्हॉट्सॲप किंवा टेलिग्राम ग्रुपवर सामाजिक सलोखा बिघडवणारी किंवा खोटी पोस्ट पडली आणि ‘ग्रुप ॲडमिन’ने (Group Admin) ती तात्काळ डिलीट करून पोलिसांना कळवले नाही, तर ग्रुप ॲडमिनलाही थेट अटक होऊन तुरुंगाची हवा खावी लागू शकते!
’पोलिस योद्धा’चे ५ वज्र-नियम : अफवांची साखळी तोडण्यासाठी आजच हे करा!
आपल्या देशाची आणि शहराची शांतता अबाधित ठेवण्यासाठी प्रत्येक मोबाईलधारकाने स्वतःच ‘फॅक्ट-चेकर’ (Fact-Checker) बनणे गरजेचे आहे. हे ५ नियम आजच अंमलात आणा:
फॉरवर्ड करण्यापूर्वी १० सेकंद थांबा: तुमच्या मोबाईलवर कोणतीही धक्कादायक, प्रक्षोभक किंवा भावनिक बातमी आल्यास लगेच ती पुढे पाठवू नका. स्वतःला एक प्रश्न विचारा—“ही बातमी खरी आहे का? याचा अधिकृत स्रोत (Source) कोणता?”
अधिकृत बातम्या आणि पोलिसांच्या आवाहनावरच विश्वास ठेवा: एखाद्या घटनेबद्दल शंका असल्यास ‘पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क’सारख्या विश्वासार्ह वृत्तमाध्यमांवर किंवा स्थानिक पोलिसांच्या अधिकृत सोशल मीडिया हँडलवर त्याची सत्यता तपासा.
’Forwarded many times’ चा टॅग म्हणजे धोक्याची घंटा: व्हॉट्सॲपवर ज्या मेसेजवर डबल बाण (अनेकदा फॉरवर्ड केलेला) दिसतो, त्यातील ९०% मेसेजेस हे अर्धवट किंवा खोटे असतात. असे मेसेज तिथेच डिलीट करा, हीच खरी देशसेवा आहे!
व्हॉट्सॲप ग्रुप ॲडमिनने कडक नियम ठेवावेत: जर तुम्ही कोणत्याही ग्रुपचे ॲडमिन असाल, तर ग्रुपमध्ये धार्मिक, जातीय किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अफवा पसरवणाऱ्या सदस्याला तात्काळ ग्रुपमधून बाहेर काढा किंवा ग्रुपची सेटिंग ‘Only Admins’ करा.
अफवा पसरवणाऱ्यांची तात्काळ तक्रार करा: तुमच्या पाहण्यात कोणतीही समाजविघातक पोस्ट, खोटा व्हिडिओ किंवा दंगल भडकवणारा मेसेज आल्यास त्याचा स्क्रीनशॉट काढा आणि तात्काळ जवळच्या पोलीस ठाण्यात, सायबर सेलकडे किंवा ११२ (112) वर माहिती द्या.
काडीपेटीची एक काडी अख्खे जंगल जाळून खाक करू शकते, तसेच तुमच्या मोबाईलमधून गेलेला एक खोटा मेसेज अख्खे शहर उद्ध्वस्त करू शकतो! त्यामुळे आपला अंगठा अफवा पसरवण्यासाठी नाही, तर अफवांना ‘डिलीट’ करून समाजात शांतता पसरवण्यासाठी वापरा!
अफवांवर विश्वास ठेवू नका, आधी सत्य तपासा!
अमर वासनिक
— टीम पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क