खाकी वर्दीमागच्या माणसाची ‘घुसमट’! २४ तास जनतेचे रक्षण करणाऱ्या पोलिसांच्याच नशिबी गळके छप्पर आणि १८ तासांची ड्युटी; हायटेक गुन्हेगारांशी लढणाऱ्या पोलीस दलाचे वास्तव मांडणारा धक्कादायक रिपोर्ट!

विशेष ग्राऊंड रिपोर्ट | पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क

​बाहेर सणासुदीची प्रचंड धामधूम सुरू आहे… संपूर्ण शहर रोषणाईत आणि आनंदात न्हाऊन निघाले आहे. प्रत्येक जण आपल्या कुटुंबासोबत सण साजरा करण्यात दंग आहे. पण शहराच्या मुख्य चौकात, धुराच्या आणि गोंगाटाच्या वातावरणात एक खाकी वर्दीतला पोलीस जवान सलग सोळा तासांपासून ताठ उभा आहे! पायांच्या शिरा ताणल्या गेल्या आहेत, अंगात कणकण आहे, पोटातील भुकेची वेळ केव्हाच टळली आहे. इतक्यात त्याच्या खिशातला मोबाईल थरथरतो. स्क्रीनवर घराचा नंबर दिसतो… आज त्याच्या चिमुकल्या लेकीचा वाढदिवस असतो किंवा घरी वृद्ध आई आजारी असते. तो जड अंतःकरणाने फोन उचलतो आणि फक्त एवढेच म्हणतो—“आज बंदोबस्त मोठा आहे, मला यायला उशीर होईल, तुम्ही केक कापून घ्या…” फोन ठेवताना त्याच्या डोळ्यांच्या कडा पाणावतात, पण पुढच्याच सेकंदाला डोळे पुसून तो पुन्हा ट्रॅफिकची शिट्टी फुंकण्यासाठी सज्ज होतो!

​हा कोणत्याही चित्रपटातला भावनिक सीन नाही, तर ऊन, वारा, पाऊस आणि महापुरातही स्वतःच्या कुटुंबावर तुळशीपत्र ठेवून जनतेच्या सुरक्षेसाठी छातीचा कोट करणाऱ्या आपल्या ‘महाराष्ट्र पोलीस’ आणि देशातील प्रत्येक पोलीस जवानाच्या रोजच्या आयुष्याची ही करुण कहाणी आहे! पण ज्या खाकी वर्दीच्या भरोशावर आपण रात्री शांत झोपतो, त्या वर्दीच्या आतला माणूस आज किती मोठ्या संकटात आणि तणावाखाली जगतोय, याचा विचार कधी कोणी केला आहे का? आज ‘पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क’ पोलीस दलाच्या याच वेदनांना वाचा फोडत आहे.

​१२ ते १८ तासांची ड्युटी आणि अपुरे मनुष्यबळ : खाकी वर्दी रोबोट नाही, माणूस आहे!

​सर्वसामान्य माणसाला आठ तासांच्या नोकरीनंतर थकवा येतो आणि शनिवार-रविवारच्या सुट्टीची प्रतीक्षा असते. पण पोलिसांच्या शब्दकोशात ‘आठ तासांची ड्युटी’ किंवा ‘सणाची सुट्टी’ हे शब्दच अस्तित्वात नाहीत!

​लोकसंख्येच्या तुलनेत आज पोलीस दलातील मनुष्यबळ अत्यंत अपुरे आहे. हजारो पदे रिक्त असल्यामुळे एका पोलिसावर तीन-तीन पोलिसांच्या कामाचा बोजा पडतोय:

​अतिरिक्त कामाचा ताण: गुन्ह्यांचा तपास, न्यायालयातील तारखा, रात्रगस्त (Night Patrolling), राजकीय मोर्चे, सण-उत्सवांचा बंदोबस्त आणि व्हीआयपींचे (VIP) दौरे… या चक्रात पोलीस अंमलदार आणि अधिकारी अक्षरशः पिसले जात आहेत.

​आरोग्याची वाताहत: अनियमित जेवण, अपुरी झोप आणि सततचा मानसिक तणाव यामुळे वयाच्या चाळिशीतच पोलिसांना उच्च रक्तदाब (BP), मधुमेह आणि हृदयविकाराचे झटके येत आहेत. ऑन-ड्युटी असताना हृदयविकाराने कोसळणाऱ्या पोलिसांची वाढती संख्या ही व्यवस्थेच्या डोळ्यात अंजन घालणारी आहे.

​कौटुंबिक दुरावा: मुलांचे बालपण, पालकांचे आजारपण आणि घरातील सुख-दुःखाच्या क्षणांना मुकावे लागल्यामुळे अनेक पोलीस कर्मचारी तीव्र नैराश्याचा (Depression) सामना करत आहेत.

​रक्षकांच्या नशिबीच गळके छप्पर : पोलीस वसाहतींची (Police Quarters) दुरवस्था!

​संपूर्ण शहराच्या सुरक्षेची जबाबदारी सांभाळणारा पोलीस जेव्हा थकून-भागून घरी परततो, तेव्हा त्याचे स्वागत कशाने होते? तर ब्रिटिशकालीन किंवा जुनाट झालेल्या, भिंतींना तडे गेलेल्या आणि पावसाळ्यात गळणाऱ्या इवलेशा खोलीने!

​राज्यातील अनेक जिल्ह्यांमधील आणि शहरांमधील ‘पोलीस वसाहतींची’ (Police Lines / Quarters) अवस्था पाहिली, तर अंगावर काटा येतो.

​ज्या इमारती केव्हाच धोकादायक म्हणून घोषित व्हायला हव्या होत्या, अशा मोडकळीस आलेल्या खोल्यांमध्ये पोलिसांची कुटुंबे जीव मुठीत धरून राहत आहेत.

​पावसाळ्यात छतावरून गळणारे पाणी, परिसरात साचलेले सांडपाणी, तुटलेल्या खिडक्या आणि पिण्याच्या पाण्याची वानवा… अशा अत्यंत अस्वच्छ वातावरणात पोलिसांच्या मुलांना अभ्यास करावा लागतो.

​अनेक ठिकाणी नवीन पोलीस भरती झालेल्या तरुण अंमलदारांना राहण्यासाठी शासकीय निवासस्थानेच उपलब्ध नसल्याने त्यांना आपल्या तुटपुंज्या पगारातून महागड्या भाड्याच्या घरात राहावे लागते.

​जो पोलीस समाजाचे रक्षण करतो, त्याच्या स्वतःच्या कुटुंबाला चांगले छप्पर आणि सुरक्षित वातावरणही मिळू नये, ही केवढी मोठी शोकांतिका आहे!

​गुन्हेगार झाले ‘हायटेक’, मग पोलिसांच्या हातात जुनाट साधने का?

​आजचा गुन्हेगार बदलला आहे. तो आता फक्त गावठी कट्टा किंवा चाकू घेऊन येत नाही; तर त्याच्याकडे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), डार्क वेब, परदेशी सर्व्हर, सॅटेलाईट फोन्स आणि ताशी दोनशेच्या वेगाने धावणाऱ्या महागड्या गाड्या आहेत. पण या हायटेक गुन्हेगारांचा पाठलाग करणाऱ्या आपल्या पोलिसांच्या हातात काय आहे?

​आधुनिक तंत्रज्ञानाची वानवा: अनेक पोलीस ठाण्यांमध्ये आजही जुनाट झालेले संथ कॉम्प्युटर, इंटरनेटची समस्या आणि तपासासाठी आवश्यक असलेल्या आधुनिक सॉफ्टवेअर्सची कमतरता आहे.

​वाहनांची आणि शस्त्रांची स्थिती: गुन्हेगारांच्या आधुनिक गाड्यांचा पाठलाग करण्यासाठी अनेकदा पोलीस ठाण्यातील जुन्या आणि खिळखिळ्या झालेल्या जीपवर अवलंबून राहावे लागते. अनेकदा तपासासाठी किंवा आरोपीला पकडण्यासाठी परराज्यात जाताना पोलिसांना स्वतःच्या खिशातून पैसे खर्च करावे लागतात.

​सायबर आणि फॉरेन्सिक लॅबची गरज: आज प्रत्येक गुन्ह्याचा संबंध डिजिटल पुराव्यांशी जोडलेला असतो. परंतु, प्रत्येक जिल्ह्यात अद्ययावत फॉरेन्सिक लॅब आणि सायबर तज्ज्ञांची स्वतंत्र फळी नसल्यामुळे तपासात मोठा वेळ जातो.

​’पोलिस योद्धा’ची रोखठोक भूमिका : पोलीस दल सक्षम करण्यासाठी हे ५ बदल तात्काळ झालेच पाहिजेत!

​पोलीस हा कायदा आणि सुव्यवस्थेचा कणा आहे. जर हा कणाच कामाच्या ओझ्याखाली वाकला, तर समाज सुरक्षित राहू शकत नाही. त्यामुळे सरकारने आणि गृह विभागाने तात्काळ खालील ५ पावले उचलणे काळाची गरज आहे:

​कडकपणे ‘८ तास ड्युटी’ची अंमलबजावणी: पोलिसांनाही माणसासारखे जगता यावे, यासाठी कोणत्याही परिस्थितीत ८ तासांचीच ड्युटी आणि आठवड्याची हक्काची सुट्टी (Weekly Off) मिळालीच पाहिजे.

​मोठ्या प्रमाणावर पोलीस भरती: पोलीस दलातील रिक्त पदे तातडीने भरून ‘कायदा व सुव्यवस्था’ (Law & Order) आणि ‘गुन्हे तपास’ (Investigation) या दोन शाखा पूर्णपणे वेगळ्या केल्या पाहिजेत, जेणेकरून कामाचा ताण विभागला जाईल.

​अद्ययावत आणि टुमदार पोलीस वसाहती: जुन्या आणि मोडकळीस आलेल्या पोलीस वसाहतींचा तात्काळ पुनर्विकास करून प्रत्येक पोलीस कुटुंबाला सर्व सुविधांनी युक्त, हवेशीर आणि सुरक्षित हक्काचे निवासस्थान दिले पाहिजे.

​पोलीस दलाचे संपूर्ण आधुनिकीकरण: प्रत्येक पोलीस स्टेशनला हायस्पीड वाहने, बॉडी-वॉर्न कॅमेरे (Body-worn Cameras), अत्याधुनिक शस्त्रे, ड्रोन तंत्रज्ञान आणि सायबर गुन्ह्यांच्या तपासासाठी जागतिक दर्जाचे तंत्रज्ञान उपलब्ध करून दिले पाहिजे.

​आरोग्य आणि मानसिक समुपदेशन: पोलिसांच्या शारीरिक आरोग्यासोबतच त्यांच्या मानसिक तणावाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी नियमित आरोग्य तपासणी शिबिरे, कॅशलेस उपचार सुविधा आणि समुपदेशन केंद्रे (Counseling Centers) सुरू केली पाहिजेत.

​पोलिसांवर टीका करणे खूप सोपे असते; पण पायात चप्पल न घालता किंवा छत्री न धरता धो-धो पावसात सलग बारा तास रस्त्यावर उभे राहून पाहा, तेव्हा त्या खाकी वर्दीची किंमत समजेल! आता वेळ आली आहे ती या ‘देश के रक्षक’ असलेल्या पोलीस बांधवांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहण्याची!

​खाकीचा सन्मान करा, पोलिसांचे मनोबल वाढवा!

अमर वासनिक
— टीम पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क