​🖋️ खाकी डागाळली: भंडारा जिल्ह्यातील पोलीस भ्रष्टाचाराचे ‘रिपोर्ट कार्ड’ आणि पडद्यामागचे वास्तव!

​- एक विशेष विश्लेषणात्मक शोधनिबंध

​”सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय” हे ब्रीदवाक्य घेऊन फिरणारी खाकी वर्दी जेव्हा स्वतःच भ्रष्टाचाराच्या चिखलात रुतते, तेव्हा सर्वसामान्य नागरिकांचा कायद्यावरील विश्वास डळमळीत होतो. भंडारा जिल्ह्यात गेल्या काही वर्षांत लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाने (ACB) केलेल्या कारवाया आणि स्थानिक पातळीवर उघडकीस आलेले ‘हप्ता वसुली’चे प्रकार पाहता, जिल्ह्यातील पोलीस प्रशासनातील भ्रष्टाचार हा एक गंभीर आणि चिंतेचा विषय बनला आहे. सिंघम स्टाईल कारवायांचे कौतुक होत असतानाच, खाकी वर्दीच्या आडून चालणाऱ्या ‘काळ्या धंद्यांचे’ वास्तव काय आहे, याचा घेतलेला हा सविस्तर आढावा.

​📊 भ्रष्टाचाराची प्रमुख केंद्रबिंदू (The Major Hotspots)

​भंडारा जिल्ह्यातील भौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक व्यवसाय पाहता, पोलीस भ्रष्टाचाराची पाळेमुळे प्रामुख्याने खालील तीन क्षेत्रांमध्ये घट्ट रुजलेली दिसतात:

​१. वैनगंगेचे पात्र आणि ‘रेती माफिया-पोलीस’ साटेलोटे

​भंडारा जिल्ह्यातून वाहणारी वैनगंगा नदी म्हणजे रेती तस्करांसाठी ‘सोन्याची खाण’ आहे. वरठी, मोहाडी, करडी, साकोली या भागांतील नदीपात्रातून दररोज शेकडो ब्रास रेतीची बेकायदेशीर वाहतूक होते.

• ​हप्ता संस्कृती: स्थानिक पातळीवर अशी चर्चा असते की, रेतीच्या प्रत्येक ट्रॅक्टर आणि हायवा गाडीमागे पोलीस ठाण्यांचे ‘मंथली फिक्स’ असते.
• ​कारवाईचा बनाव: अनेकदा वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचा दबाव आल्यावर किंवा बातम्या प्रसिद्ध झाल्यावर एखादी किरकोळ कारवाई केली जाते, परंतु पडद्यामागून मुख्य माफियांना अभय दिले जाते.

​२. अवैध दारू, गावठी हातभट्ट्या आणि जुगार अड्डे

​जिल्ह्यात कोका जंगलाच्या छायेत किंवा ग्रामीण भागात चालणाऱ्या गावठी दारूच्या भट्ट्या आणि आयपीएल क्रिकेट सट्ट्याचे हायटेक बुकी पोलिसांच्या संमतीशिवाय चालूच शकत नाहीत, असा आरोप नागरिक उघडपणे करतात. पोलीस चौकीपासून हाकेच्या अंतरावर मटक्याचे आकडे लिहिले जातात, यावरूनच भ्रष्टाचाराची पाळेमुळे किती खोल आहेत हे स्पष्ट होते.

​३. पोलीस ठाण्यांमधील ‘टेबल मनी’

​सर्वसामान्य नागरिक जेव्हा एखाद्या तक्रारीसाठी पोलीस ठाण्यात जातो, तेव्हा एफआयआर (FIR) नोंदवण्यापासून ते आरोपीला अटक करेपर्यंत किंवा कोर्टात चार्जशीट दाखल करेपर्यंत प्रत्येक टेबलावर ‘दक्षिणा’ द्यावी लागते, असे अनेक अनुभव समोर आले आहेत.

​🚔 लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाचे (ACB) ‘ट्रॅप्स’ काय सांगतात?

​भंडारा एसीबी (ACB) ने गेल्या काही काळात केलेल्या कारवायांवर नजर टाकल्यास एक धक्कादायक वास्तव समोर येते. लाच घेण्याच्या प्रकरणात केवळ पोलीस शिपाई किंवा हवालदारच नाही, तर थेट पोलीस उपनिरीक्षक (PSI) आणि ठाणेदार (PI) दर्जाचे अधिकारी देखील रंगेहात पकडले गेले आहेत.

लाच घेण्याचे कारण	लाच घेणारे माध्यम / पद	भ्रष्टाचाराचे स्वरूप
दाखल गुन्हा सौम्य करणे	पोलीस उपनिरीक्षक / हवालदार	आरोपीला मदत करण्यासाठी किंवा जामीन सोपा करण्यासाठी पैशांची मागणी.
जप्त केलेले वाहन सोडणे	पोलीस ठाण्यांचे ‘रायटर’	रेती किंवा दारू वाहतुकीत जप्त केलेली वाहने सुपुर्द करण्यासाठी टक्केवारी.
तक्रार दाखल करून घेणे	स्थानिक पोलीस चौकी अंमलदार	विरोधी पक्षावर दबाव आणण्यासाठी खोटा गुन्हा दाखल करण्याचे आमिष.

​⚠️ वसुलीची नवीन पद्धत: ‘खाजगी पंटर’चा वापर

​कायद्याच्या कचाट्यातून वाचण्यासाठी आता पोलिसांनी लाच घेण्याची पद्धत बदलली आहे. पोलीस अधिकारी स्वतः कधीही लाचेचे पैसे स्वीकारत नाहीत. यासाठी त्यांनी प्रत्येक पोलीस ठाण्याच्या हद्दीत काही ‘खाजगी पंटर’ किंवा मध्यस्थ (Agents) नेमलेले असतात. तस्करांकडून किंवा आरोपींकडून व्यवहार हे पंटरच्या माध्यमातून केले जातात, ज्यामुळे पोलीस रेकॉर्डवर क्लिन राहतात.

​🧐 भ्रष्टाचार का टिकून आहे? (Systemic Loopholes)

1. ​वरिष्ठांचे मूकसंमती किंवा वाटा: खालच्या पातळीवर होणाऱ्या वसुलीचा एक निश्चित हिस्सा वरच्या पातळीपर्यंत पोहोचतो, अशी उघड चर्चा पोलीस वर्तुळातच असते. त्यामुळे अनेकदा अंतर्गत चौकशीत भ्रष्ट अधिकाऱ्यांना वाचवले जाते.
2. ​राजकीय दबाव आणि बदल्यांचे राजकारण: मलईदार पोलीस ठाणे मिळवण्यासाठी लाखो रुपयांची फिल्डिंग लावली जाते. जो अधिकारी पैसे देऊन बदली करून घेतो, तो साहजिकच पोलीस ठाण्यात आल्यावर आधी स्वतःची ‘गुंतवणूक’ वसूल करण्याच्या मागे लागतो.
3. ​तक्रारदारांची भीती: पोलिसांविरुद्ध तक्रार केल्यास भविष्यात आपल्याला खोट्या गुन्ह्यात अडकवले जाईल, या भीतीने सामान्य नागरिक एसीबीकडे जाण्याचे टाळतात.

​💡 उपाय आणि पारदर्शकतेची गरज

​भंडारा जिल्ह्यातील पोलीस दलाला भ्रष्टाचाराच्या विळख्यातून बाहेर काढण्यासाठी केवळ कागदी आदेश चालणार नाहीत, तर खालील कडक पावले उचलणे गरजेचे आहे:

• ​बॉडी वॉर्न कॅमेरा (Body-Worn Cameras): पेट्रोलींगवर जाणाऱ्या प्रत्येक पोलीस कर्मचाऱ्याला बॉडी कॅमेरा सक्तीचा करावा, जेणेकरून वाहन चालकांकडून होणारी वसुली थांबेल.
• ​तक्रार निवारण प्रणाली: पोलिसांच्या भ्रष्टाचाराची तक्रार थेट पोलीस अधीक्षकांकडे (SP) गुप्तपणे करण्याची ऑनलाईन व्यवस्था असावी.
• ​कडक विभागीय कारवाई: केवळ बदली किंवा निलंबन न करता, लाचखोर पोलिसांची सेवा थेट बडतर्फ (Dismiss) करण्यात यावी.

​🏛️ निष्कर्ष

​भंडारा जिल्ह्याचे पोलीस अधीक्षक नुरुल हसन हे धडाकेबाज अधिकारी म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी गुन्हेगारांवर तर ‘झाडू मारो’ पॅटर्न सुरू केला आहे, परंतु या मोहिमेला पूर्ण यश तेव्हाच मिळेल जेव्हा ते “खाकी वर्दीच्या आत लपलेल्या पांढरपेशा गुन्हेगारांचा आणि लाचखोरांचा” देखील गेम ओव्हर करतील. लेखणी आणि खाकीने मिळून प्रामाणिकपणे काम केले, तरच भंडारा जिल्हा खऱ्या अर्थाने गुन्हेगारी आणि भ्रष्टाचारमुक्त होऊ शकेल.

संकलन:- अमर वासनिक, न्यूज एडिटर, पोलिस योद्धा न्यूज नेटवर्क