लहान मुलांवर मानसोपचार औषधांचा वाढता वापर : पालकांनी जागरूक होण्याची गरज

आजकाल लहान मुलांमध्ये अवधान कमी आहे, खूप चंचल आहे, हट्ट करतो, मोबाईल जास्त वापरतो — अशा तक्रारींवर थेट मानसोपचार औषधे लिहून दिल्याच्या घटना वाढताना दिसत आहेत.
प्रश्न असा आहे की, प्रत्येक वर्तन समस्या ही आजार असते का?
आणि प्रत्येक समस्येचे उत्तर औषधच असते का?
हा लेख कोणत्याही डॉक्टरविरोधात नसून, पालक, शिक्षक आणि समाजासाठी जनजागृतीचा प्रयत्न आहे.
मानसोपचार औषधे म्हणजे काय?
मानसोपचार औषधे (Psychiatric Medicines) ही मेंदूतील रसायनांवर (Neurotransmitters) थेट परिणाम करतात.
उदा.:
Risperidone
Aripiprazole
Methylphenidate
SSRIs इ.
ही औषधे काही गंभीर मानसिक आजारांमध्ये आवश्यक असू शकतात.
पण लहान, वाढत्या मेंदूवर यांचे परिणाम दीर्घकालीन असू शकतात, हे वैद्यकीय संशोधन स्पष्ट सांगते.
धोका नेमका कुठे आहे?
समस्या औषधात नाही, अति-वापरात आहे.
खालील गोष्टी चिंताजनक आहेत:
स्पष्ट वैद्यकीय निदानाशिवाय औषधे देणे
समुपदेशन, वर्तन उपचार (Behavior Therapy) न करता थेट गोळ्या
पालकांची लेखी, समजूतदार संमती न घेणे
औषध बंद करण्याचा (Tapering Plan) उल्लेख नसणे
“आधी वडील औषधे घेत होते म्हणून मुलालाही लागतील” अशी कारणे
👉 ही वैद्यकीय नैतिकतेच्या विरोधातील पद्धत ठरू शकते.
लहान मुलांना कोणती औषधे देताना विशेष काळजी घ्यावी?
सामान्यतः खालील औषधे फक्त तज्ज्ञ समितीच्या सल्ल्याने आणि अत्यंत मर्यादित काळासाठी वापरली पाहिजेत:
Antipsychotics (Risperidone, Olanzapine)
Stimulants (ADHD साठी)
Long-term antidepressants
❗ ही “वर्तन सुधारक” औषधे नाहीत, तर गंभीर हस्तक्षेप आहेत.
मग पर्याय काय?
इथेच पालकांनी प्रश्न विचारायला हवेत.
1️⃣ समुपदेशन व वर्तन उपचार
Child Psychologist
Parent Training
Screen-time नियंत्रण
झोप, आहार, खेळ यावर काम
अनेक प्रकरणांत औषधांशिवायच सुधारणा होते.
2️⃣ आयुर्वेद व होमिओपॅथी – का विचारात घ्यावी?
इथे एक गैरसमज दूर करूया:
👉 “हे पर्याय आहेत, चमत्कार नाहीत.”
पण:
ही पद्धती मेंदूवर थेट रासायनिक आघात करत नाहीत
शरीराची नैसर्गिक समतोल प्रणाली (Homeostasis) मजबूत करतात
झोप, चिडचिड, भूक, एकाग्रता यावर सौम्य पण सुरक्षित परिणाम करतात
विशेषतः लहान वयात, जेव्हा मेंदू विकसित होत असतो, तेव्हा कमी हस्तक्षेपाची चिकित्सा अधिक सुरक्षित ठरते.
पालकांनी स्वतःला विचारायचे प्रश्न
माझ्या मुलाला खरोखर “आजार” आहे की “विकासाचा टप्पा”?
औषधाशिवाय पर्याय सांगितले का?
दुसऱ्या तज्ज्ञाचे मत घेतले का?
औषध किती काळ? बंद कसे करणार?
👉 प्रश्न विचारणे हा डॉक्टरचा अपमान नाही, तो पालकांचा हक्क आहे.
समाजासाठी संदेश
आज आपण लहान मुलांच्या नैसर्गिक वर्तनाला आजार ठरवतोय का?
जलद उपाय म्हणून गोळ्या देतोय का?
आणि उद्याच्या पिढीला “लहानपणापासून औषधांवर अवलंबून” बनवतोय का?
ही चर्चा डॉक्टरविरोधी नाही.
ही बालकांच्या हक्कांची आणि भवितव्याची चर्चा आहे.
✍️ योग्य निष्कर्ष
“लहान मुलांच्या मेंदूवर उपचार करताना घाई नव्हे, तर संवेदनशीलता आवश्यक आहे.
औषध शेवटचा पर्याय असावा, पहिला नाही.”